Հայկական հրուշակագործութեան քաղցր գաղտնիքը, որ կը հալի բերնի մէջ:
Չափազանց փխրուն կազմութեամբ եւ կայսրութիւններ կտրած անցած պատմութեամբ՝ կարագով պատրաստուած այս աւանդական թխուածքաբլիթը սուրճի ընկերակից մը ըլլալէ շատ աւելին է. այն հիւրասիրութեան, յիշողութեան եւ սփիւռքի մէջ սերնդափոխութեան խորհրդանիշն է:
Հայկական հրուշակագործութեան գանձերուն մէջ այս բաղադրատոմսը անվիճելի գահ մը կը գրաւէ: Անոնք, որոնք առաջին անգամ կը համտեսեն զայն, սովորաբար կը զարմանան անոր խտութեամբ. չափազանց կակուղ, աւազանման եւ փխրուն խմոր մը, որ գրեթէ կը հալի առաջին իսկ կումով: Տնային թխուածքի այս հրաշքը կ՚իրականանայ պարզ, բայց պահանջկոտ ալքիմիայի մը շնորհիւ՝ բարձրորակ կարագի առատ համեմատութիւն, ալիւր եւ շաքարի փոշի:
Սակայն անոր ծագումը նոյնքան բարդ է, որքան իր շալկած դարաւոր պատմութիւնը: Այս «փոքրիկ անուշեղէնի» առաջին նախատիպերը կը հասնին մինչեւ միջնադարեան հին Պարսկաստան, ուր կարագով ու ալիւրով փոքրիկ քաղցրեղէններ կը պատրաստուէին թէյին եւ արքայական թուրմերուն ընկերակցելու համար:
Օսմանեան Կայսրութեան յաջորդող ընդարձակումով՝ այս բաղադրատոմսերը ճամբորդեցին Անատոլիա, Կովկասի եւ Պալքաններու մէջ՝ յարմարելով իւրաքանչիւր շրջանի բաղադրիչներուն: Հայերը դարեր առաջ որդեգրեցին զայն՝ զարգացնելով սեփական տարբերակներ, որոնք խորապէս արմատաւորուեցան Արեւմտեան Հայաստանի պատմական քաղաքներուն մէջ, ինչպէս՝ Պոլիս, Իզմիր (Զմիւռնիա), Վան, Էրզրում (Կարին), Կարս եւ Սեբաստիա: ԺԹ. դարուն ան արդէն անվիճելի դրոշմ էր հայկական հրուշակարաններու ցուցափեղկերուն վրայ:
Աւանդաբար մատուցուելով թանձր հայկական սուրճի, թէյի եւ չիրերու կողքին, այն նաեւ մաս կազմեց խոհարարական դպրոցի բազմաթիւ բաղադրատոմսերուն: Ըլլալով քիչ բաղադրիչներով եւ երկարադիմացկուն պատրաստութիւն մը՝ այն դարձաւ առաջին դասերէն մէկը, զոր մեծ մայրերը կը փոխանցէին իրենց դուստրերուն ու թոռներուն՝ խոհանոցի մտերմութեան մէջ:
Թէեւ այս «քաղցր անուշեղէնը» մաս կը կազմէ Արեւելեան Միջերկրականի եւ Կովկասի տարբեր ժողովուրդներու կողմէ բաժնեկցուած արուեստի ժառանգութեան, սակայն ամբողջ աշխարհի հայկական սեղաններուն վրայ անիկա իւրայատուկ ինքնութիւն ստացած է: Անիկա պարզապէս հրուշակեղէն չէ. հիւրասիրութեան համն է, ընտանեկան հանդիպումներու ապաստանը եւ կենդանի ապացոյցը այն բանին, որ ամենակակուղ աւանդութիւնները, հակասականօրէն, ամենադիմացկունն են ժամանակի թաւալումին հանդէպ:
https://youtu.be/wYZ-PUGLjIM
